Hrúga af allskonar kryddjurtum

Ég tók samman smá yfirlit yfir nokkrar af kryddjurtunum sem ég hef ræktað, borðað, eldað úr og hitt. Í raun allt af ofan töldu. Kryddjurtir eru í raun ótrúlega árifaríkar plöntur á mannkynið. Við gerum okkur kannski bara ekki grein fyrir því. Það vantar líka mjög margar í þennan hóp. Hér hef ég bara listað upp 14 með afbrigðum. Þá vantar krydd risana, chili, engifer, steinselju og myntu
Hjólkróna er virkilega falleg kryddjurt. Svolítið spes finnst mér, maður notar bara blómin. Svo er heldur ekki mikið bragð af henni en samt gott ferskt. Getur orðið mjög stór planta og er skemmtilega loðin . Ég hef notað blómin í salöt. Og frosið í ísteninga til að skreyta drykki. Líka ofan á kökur

Timían er klassísk kryddjurt sem er bara svo ómissandi í allskonar mat. Það eru til svo margar útgáfur af því. Svo skríður það áfram sem er frábær eiginleiki þannig að það er hægt að nota það sem þekkjujurt til að fylla upp í svæði i beðum.Við Íslendingar eigum okkar eigin frábæru útgáfu sem blóðbergið er. Ilmurinn af því kemur mér bara í svo gott skap. Prufið að leggjast niður á jörðina og fylla lungun af lyktinni af því

Sítrónuverbena eða sítrónujárnjurt. Ilmar af sítrónu og er frábær tejurt og mjög góð í dessert eins og mynta. Hér ofan á köku á veitingastað. Jurt sem þolir ekki kulda og er því best að rækta inni eða í gróðurhúsi. Getur orðið að stórum runna

Lavender eða lofarblóm er kryddjurt, fjölært blóm og lækningajurt. Ef drukkið te þá er það róandi. Ótrúlega fallegt og ilmurinn af blómunum einstakur. Englendingar búa til smákökur með blómumum í. Flott í vendi og ilmpoka. Hægt er að koma til með græðlingum. Setti ofan á ostaköku

Koriander annað hvort elskar fólk það eða hatar það. Í dag Reyndar eitthvað um það að fólk sé ofnæmi fyrir því. Ég elska það. T. d í tælenskum eða mexíkóskum mat. Svo er hægt að nýta ýmsa hluta af plöntunni, blöðin, blómin sem eru hvít og fræin sem eru kringlótt.

 Basilika frábær kryddjurt. Í raun ómissandi. Verður svo kraftmikill. Ekkert jafnast á við að búa til sitt eigið pesto úr basilíku sem maður hefur ræktað sjálf. Ég rækta líka gjarnan sítrónu basilíku og fjólubláa.

Þá er það estragon. ómissandi í heimatilbúna bernes. Bara almennt bragðgóð kryddjurt í sósur. Miklu betri fersk en þurrkuð i 

 Piparrót er sérstök fjölær kryddjurt. Maður notar rótina af henni sem maður grefur upp. Hún getur verið svolítið kræklót. Svo þarf að hreinsa  hana að utan. Ég hef notað hana í sushi niður rifna. Prufið að Googla uppskriftir. Dreifir sér með rótunum

 Salvía er frábær í rétti sem þarfa að elda lengi, fyllingar inn í fugla og kjötkássur sem malla lengi. Svo nota margir hvíta Salvíu til að hreinsa orku í hýbýlum eða svæðinu með því að brenna hana og fæla frá illa anda. T. d. Indjánar. En svo finnst mér svo gaman að rækta hana vegna þess að það eru til svo mörg afbrigði af henni sem geta verið svo mismunandi. Blómin geta verið fagur blá, eldrauð, fjólublá, gul eða fjölmargir aðrir litir. Henni er illa við að hafa blautar rætur á veturna

 Kamillu er hægt að rækta frá fræi. Fá sér ferskt kamillute. Blómin er líka hægt að nota í salat. En hún á náskyldan villtan ættingja út í náttúrunni sem heitir hlaðkolla 

 Skessujurt er frábær í kjötsúpu. Er stór kröftug jurt.

 Dill frá kryddjurt sérstaklega með fiski. Og nýtanlegt á ýmsum vaxtar stigum. Blöð ný sprottin. Blómin til þegar maður súrsar grænmeti og fræin líka 

 Elsku graslaukurinn. Alltaf uppáhalds. Hægt að nota í svo margt. Hef fundist gaman að nota blómin í salat í seinni tíð, klippt niður eða heil

 Langaði að minna ykkur á að kaupa eða sá fyrir skjaldflettu sem er frábær svolítið yfirséð kryddjurt. Hún er auðvitað líka sumarblóm. Set með grein þar sem skrifa um hana og hvernig á að nota hana.

Humall

Humall er klifurplanta sem getur vaxið allt að 6 metra upp reipi, gridverk eða vírnet. Á latínu heitir plantan Humulus lupulus sem skýrir hvaðan íslenska nafnið kemur. Kvenplönturnar mynda köngull útlýtandi blóm sem innihelda efnið lupulin. Það er bragðefnið sem hefur gert þessa plöntu að kryddplöntu sem notuð hefur verið í árhundriði í bjór eða mjöðurgerð. Það eru til ótal mismunandi gerðir af humli sem gefa mismunandi brögð. Jæja þá er ég búin að romsa upp helling af staðreyndum. Nú að því sem fékk mig til að hugsa um þessa plöntu. Já ég sé hana daglega á hjólferðum mínum í og úr vinnunni á grindverki við garð einn hér í götunni. JÁ , kvennaldinin eru falleg finnst mér eins og sést á meðfylgandi mynd. Svo ég laumaðist til taka nokkur stykki. Já þau ilma. Ég ætla að þurrka þau og sjá hvort ég get ekki notað þetta í eitthvað. Nei ég ætla ekki að fara brugga bjór. Sem minnir þig á að ég hef séð sjónvarpsþátt um bjórgerð þar sem bruggarnir taka risa poka upp úr frystinium af humli vegna þess að við þurrkun heldur hann ekki bragð gæðunum sínum.

Ég var líka að pæla í orðinu. Við notum þetta á aðrar plöntur eins vallhumall. Þess vegna flétti ég aðeins upp i gömlum bókum. Jú viti menn í Grasnytjum stendur um vallhumall :

Fyrir þá sem skilja ekki svona skrift þá stendur: Nokrir meðal Svía bruka hana í humals stað til ölgerðar, og segia menn það verði áfengt.

Í því samheingi má lika nefna að mjaðurjurt heitir líka mjaðjurt vegna þess að hún var notuð í mjöð sem krydd líkt og humall er núna notaður í bjór.

Svo stendur líka í annari bók að humall sé aðallega notaður í ölgerð.  Á ræktuanarstaðnum er hann líka settur í salat. Stönglar og blóm soðin í olíu og sítrónusafa, bragðist vel. Önnur kryddbók segir; notaður í ölgerð frá miðöldum. En fyrir þann tíma í lækningaseyði og að humalte sé gott fyrir svefninn.

Mynta og klónun

Ég komst að því að mynta er alveg ótrúlega skemmtileg planta og kryddjurt.

Það er til fjöldinn allur af mismunandi tegundum og svo eru til afskaplega mörg afbrigði af þeim. Hver og ein tegund eða afbrigði hefur sína eiginleika, lykt og bragð. Það gerir þessa kryddjurt afar skemmtilega að nota í eldhúsinu. Það er hægt að búa til alveg heila sögu- eða matreiðslubók, bara um nýtingu hennar í matargerð. Enda er hægt að nota myntu með öllum matarflokkunum, kjöti, fiski, kökum, sælgæti, tei, köldum drykkjum, sósum, kryddlögum, meðlæti eins og hrísgrjónum, kúrskúrsi, baunum og kartöflum. Græni dúskurinn sem maður fær stundum ofan á eftirréttinn eða kökur á veitingahúsum er oft mynta. Kokkar sem eru vel að sér vita líka hvernig þeir eiga að nota mismunandi myntur í ákveðna rétti til fá fram alveg rétta bragðið.

Það eru fleiri kryddjurtir sem hafa þennan fjölbreytileika. Enda höfum við manneskjurnar nýtt okkur þessa eiginleika plantnanna og kynbætt þær og vixlfrjóvgað, til þessa að fá fram ákveðin skemmtileg brögð. Það eru meðal annars chilli, salvía ,timían og basílíkum.

Kryddjurtir hafa olíubelgi (dropa) inni í frumum sínum. Í olíunni eru sérstök efni sem gefa bragðeinkennin. Eiginlega eru þetta efni sem eiga að verja plönturnar frá því að verða borðaðar. Þegar maður mer og nuddar plönturnar fer hluti af olíunni á höndina á þér og þú getur haldið á lyktinni í smá stund áður en hún rýkur eða fýkur út í buskann. Enda eru þetta rokgjarnar olíur. Það eru einmitt þessar olíur sem eru notaðar í ilmvötn. Þetta nota ég meðal annars við að greina í sundur mismunandi myntur, sem sé að strjúka þeim, klappa og lykta svo af höndunum. Fyrir utan líka að smakka á þeim, skoða blöðin og stönglana.

Ég fékk afleggjara frá vinnufélaga mínum af myntu sem hann hafði keypt fyrir ári síðan. Hann var ekki alveg viss um hvers slags mynta þetta væri. Ég komst að þeirri niðurstöðu að þetta væri basílíkummynta, með ofangreindum aðferðum, og hjálp mjög góðrar bókar. Þegar ég sagði honum hvaða mynta þetta var, varð hann mjög feginn, því það var það sem hann minnti að hafði staðið á plöntuskiltinu, en fannst bara eftir á að þetta gæti ekki staðist, þar sem þetta væri þá tvöföld kryddjurt. Þetta lýsir einmitt hvernig nafngiftir á plöntum geta verið öfugsnúnar og ekki alltaf lýsandi.

gróðursett í pott

Rótarmyndun á afleggjara

Í því samhengi man ég eftir atviki sem kom fyrir vinkonu mína sem var að skoða, að ég held, basílíkum tegundir (það gæti líka hafa verið myntur, skiptir ekki öllu máli) á grænmetismarkaði þar sem sölumaðurinn staðfastlega hélt því fram að að plantan væri blanda af basílíkum og ananas. Vinkona mín var eitthvað vantrúa og spurði mig seinna að þessu. Ég útskýrði fyrir henni að það væri ekki mögulegt að slík planta væri til. Og nú skal ég segja ykkur afhverju:

1. Ananas og basílíkum eru mjög fjarskyldar tegundir sem geta bara ekki átt afkvæmi saman. Það er hægt að skýra á margan hátt sem ég ætla ekki að fara út hér þar sem það eru margir kaflar í lífræðibókinni.

2. Sumir mundu halda sem svo; já en mennirnir gera þetta bara fyrir plönturnar. Það er rétt, mennirnir geta gert þetta og hafa gert eitthvað í líkingu við þetta. Og já, ég hef unnið við að klóna plöntur en ekki ananas og basílíkum. Það er einfaldlega ekki nógu mikill peningur í því. (Það sem ég klónaði var bara til rannsókna undir mjög ströngum rannsóknarstofu aðstæðum þar sem öllu klónuðu var að lokum eytt með efnum, hita og þrýstingi). Til að útskýra þetta aðeins betur hvað mennirnir gera til að hjálpa til við æxlun plantna er hægt að skipta í tvær aðferðir: Önnur heitir kynbætur og hin heitir erfðabreyting eða klónun. Í kynbótum hjálpar maðurinn plöntunum sem eru skyldar að hittast og stunda kynlíf, ásamt að búa þeim kjör aðstæður til vaxtar. Ýmislegt getur komið út úr því. Í raun allt sem er til staðar í genum þessara tveggja planta. Þetta er síðan þróað kynslóð fram að kynslóð og tekur þar af leiðandi ákveðið langan tíma. Við erfðabreytingu gerist þetta mun hraðar. Gen er valið úr einhverri lífveru, t.d. fiski, tómat, bakteríu eða skordýri. Gen sem hefur einhverja þá einginleika sem gerir aðra lífveru lífvænlegri t.d. þol við skordýraeitri. Það er einangrað úr einni lífveru og svo klónað inn í aðra lífveru, t.d. maís plöntu eða byggplöntu. Hún er svo ræktuð og einn, tveir og bíngó, ný lífvera er orðin til; maís með fiska geni. Þetta er auðvitað gert á rannsóknarstofu/rannsóknargróðurhúsi. Niðurstaðan er sú að ananasbasílíkum er alltof sérhæfð og lítið nýtt planta til þess að það sé arðvænlegt að genabreyta henni (enn sem komið er).

3. Þó að hægt sé að klóna saman basílíkum og ananas þá er það heldur ekki leyft alls staðar í heiminium, og þess þá síður að selja svoleiðis genabreyttar plöntur.

En nú aftur að myntunni.

Hún er mjög mikið notuð til að örva meltinguna. Þess vegna er hún afskaplega mikilvæg lækningarjurt. Meltingin er mikilvægur hlutur. Fólk getur dáið úr hægðatregðu. Í arabalöndum er drukkið myntute stanslaust, svipað og við drekkum kaffi og oft eftir máltíðir. Þar eru ekki kaffihús heldur testofur. Það virkar á vissan hátt svolítið gáfulegra en allt þetta kaffi þamb.

pipparmynta í blóma

sweat lemon

Mig langar aðeins í lokin að lýsa nokkrum myntum:

Jarðaberjamynta: Mjög fíngerð, viðkvæm og smávaxin, ekki frostþolin, tilvalin í te og eftirrétti.

Grænmynta: Algeng, foreldri margra hinna myntanna. Góð í nærri allt, t.d myntuhlaup.

Piparmynta: : Fjólublá blóm, loðin, mjög harðgerð, vex hratt og er ágeng, bragðsterk og fersk .Fín í eftirrétti og konfekt. Og flest allt annað

Hrokkinmynta: Er áberandi öðruvísi, með krumpuð laufblöð, ljósgræn, mild og bragðgóð. Hún hentar vel með osti, t.d camenbert innbökuðum.

Sweat lemon: Loðin, gráleit, ilmar aðeins af sítrónu.

Tælensk mynta: Dökkblágræn blöð með fjólubrúnum æðastrengjum: Ég geri ráð fyrir að hún henti í asískan mat, en hef ekki smakkað hana ennþá.

Basilíkummynta: Rauðleitur stilkur og æðar í blöðum, gróf, svolítið breið blöð. Góð í margan mat, salat, meðlæti og með kjöti og fiski.

Hemmingway mynta: Er frá Kúbu, þar sem Ernest Hemmingway bjó lengi. Þar er drukkið mikið mojito enda til nóg af rommi og er hún notuð í þann drykk á ákveðnum bar, þar sem hann var fastagestur og vex myntan í bakgarðinum.

Vatnamynta: Bleik, hnoðrótt blóm sem ilma. Ég minni á að ekki má tína myntu á Íslandi

Til gamans:

Henrik, maður dönsku drottningarinnar, sem er mikill matgæðingur á sér uppáhalds myntu sem er Hrokkinmynta. Það er til Hrokkinmyntugata í Kaupmannahöfn (Krusmyntegade).

Systir mín, hún Guðmunda, býr í Dammörku og er kölluð Munda en margir danirnir kalla hana „Mynte“ (Mynta).